Strona główna » Liceum » Język polski » Barok


Renesans i barok. Dwie wizje świata i dwie poetyki (na wybranych przykładach).



Poprzednia praca: Barok - architektura i sztuka.
Następna praca: Barok - ściąga.



Treść: Renesans to wielka epoka kulturowa, rozpoczynająca dobę nowożytną, która we Włoszech trwała od XIV do początku XVI wieku, a w XV wieku objęła swym zasięgiem kraje Europy zachodniej, północnej i środkowej, wśród nich Polskę. Przewadze Kościoła i filozofii teocentrycznej w życiu umysłowym społeczeństw średniowiecznych przeciwstawiało odrodzenie laicyzację nauki i form życia, antropocentryczne zainteresowanie światem ziemskim i naturą ludzką, wiarę w możliwości poznawcze i twórcze człowieka. Ten zespół poglądów składał się na podstawowy dla epoki nurt ideowy, czerpiący wzory światopoglądowe i estetyczne z odradzającej się tradycji antyku, na humanizm renesansowy. Nastąpił ogromny wzrost zainteresowania tekstami starożytnych filozofów i ponowna recepcja ich myśli. Szczególną popularnością i uznaniem cieszyły się dwie doktryny: platońska i stoicka; znane i wykorzystywane były również i inne kierunki filozoficzne: arystotelizm, epikureizm i sceptycyzm.
Światopogląd renesansowy ma charakter synkretyczny, bowiem łączy niemal wszystkie kierunki ideologiczne starożytności i zespala je z wątkami filozoficznymi i religijnymi chrześcijaństwa. W centrum zainteresowania pojawił się człowiek – z jego perspektywy rozważano problemy metafizyczne i badano przyrodę.
Zaprezentowana przez humanistów wizja świata jest na wskroś optymistyczna. Opiera się na przekonaniu, że stworzony przez Boga ład kosmosu i ziemskiej przyrody jest wieczny i niezmienny. Stwórca kieruje sprawami świata i obdarza człowieka dobrodziejstwami, „którym nie masz miary” – jak pisze J. Kochanowski w pieśni „Czego chcesz od nas, Panie, za twe hojne dary?”. Optymizm tego „manifestu renesansowego” wynika nie tylko z nadziei, że boska „dobroć nigdy nie ustanie”, ale i zaufania w wartość ludzkiego rozumu. Stwierdzenie, że świat jest harmonijny i piękny; że stanowi odbicie ideału, to zarazem stwierdzenie, że człowiek może poznać jego harmonię, przeniknąć i zrozumieć prawa nadane przez Boga naturze.
Pełen ładu kosmos rządzi się też prawami moralnymi, które wspierają i ugruntowują optymistyczny światopogląd – dobro jest nagradzane, a zło podlega karze:
„Pan bowiem sprawiedliwych na wszelki czas broni,
A przewrotne, złe ludzi cicha pomsta goni.”
(J. Kochanowski, Psalm 1)
Ten optymizm, utopia raczej niż świadectwo rzeczywistości, nie przesłonił Kochanowskiemu – ani jemu współczesnym – obrazu niesprawiedliwości stosunków społecznych i ludzkiego losu. Odpowiedzialnością za tez stan rzeczy obarczyli fortunę. To ona, a nie Bóg, przyczynia się do ludzkich niepowodzeń i rozczarowań, ciągłych zmian, niepewności i chaosu świata:
„Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,
To da, to weźmie, jako się jej widzi.”
(Pieśń IX, „Księgi wtóre”)
Problem losu i jego zmienności oraz stosunku człowieka do wszelkich niespodzianek stanowi jeden z głównych wątków tematycznych twórczości Jana z Czarnolasu. Podstawowy sens renesansowej filozofii sprowadza się do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: jak żyć? Uczyły życia godnego człowieka rozliczne traktaty moralistyczne i „zwierciadła”, ze słynnym „Żywotem człowieka poćciwego” Mikołaja Reja na czele, uczyły biografie wybitnych osobistości, dostarczające gotowych wzorów zachowań, jak np. „Żywot i obyczaje Grzegorza z Sanoka” Filipa Kalimacha.
Filozofia życia stanowi też właściwą treść pieśni refleksyjnych Jana Kochanowskiego. Autor przejął ją od myślicieli i poetów starożytnych, zwłaszcza od Horacego. Dźwięczą w niej echa nauki Epikura, który radził człowiekowi, żeby używał świata, byleby tylko rozumnie, oraz rady stoików, którzy umiarkowanie, męstwo i cnotę poczytywali za największy skarb. Człowiek, zdaniem autora „Trenów”, dąży i ma prawo dążyć do szczęścia, ale głupi ten, kto je pokłada w bogactwie, kto unika rozkoszy i przyjemności („miło szaleć, kiedy czas po temu”) – najlepiej trzymać się złotego środka. Dobrze pamiętać, że fortuna kołem się toczy, szczęście, jak i nieszczęście są nietrwałe, zatem nie wolno brać ich zbyt mocno do serca („lecz na szczęście wszelakie serce ma być jednakie”). Prawdziwy mędrzec w każdej sytuacji powinien zachować równowagę duchową i uznać, że na świecie obok rozkoszy znikomych są i trwałe: cnota, czyste sumienie oraz dobra sława.
Pieśni Kochanowskiego, zawierające wykład optymistycznej filozofii „złotego wieku”, są świadectwem nadziei i złudzeń, poszukiwania prostych norm moralnych i odpowiedzi na dręczące pytania o los człowieka i sposób jego „bycia” na ziemi. Ten pełen harmonii porządek świata nie wytrzymał jednak konfrontacji z bolesnymi realiami świata rzeczywistego. Nastąpił światopoglądowy kryzys, którego literacką ilustrację stanowią „Treny”. Zmiany w postawie Kochanowskiego, obrazujące zarazem zmiany w świadomości ludzi renesansu, rysują się najbardziej wyraziście w perspektywie śmierci i spraw ostatecznych.
„Treny” przynoszą odwołanie dawnego wyznania wiary filozoficznej, zaprzeczenie stoickich i chrześcijańskich elementów wizji świata. Z bolesną ironią traktuje poeta mądrość, najwyższą obok cnoty wartość w humanistycznej koncepcji człowieka:
„Kupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze!”
Bezużyteczne wobec cierpienia okazały się też: i sama cnota („Fraszka cnota! / Fraszka, kto się przypatrzy, fraszka z każdej strony!”), i wiara w opatrzność boską.
W zakresie religijnych elementów światopoglądu kolejną fazą kryzysu jest zwątpienie w życie pozagrobowe – „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest...”
„Treny” są przyznaniem się poety – myśliciela do porażki, stwierdzenia bezskuteczności własnych rad, pozorności opiewanego wcześniej ładu. Ale są też próbą znalezienia nowego ładu, nowej formuły losu człowieka, która zawiera się we wskazówce:
„Tego się, synu, trzymaj, a ludzkie przygody,
Ludzkie noś!”
Nakaz znoszenia ludzkiej doli z godnością i ze zrozumieniem, że na pełnię człowieczeństwa składają się w takim samym stopniu radość, jak i cierpienie, najpełniej chyba charakteryzuje sytuację jednostki we wszechświecie.
Udręczony ojcowskim cierpieniem głos Kochanowskiego wydaję się być jedną z najbardziej reprezentatywnych wypowiedzi owego czasu. Druga połowa XV wieku stanowi bowiem okres przejściowy, w którym jeszcze wciąż żywe poglądy odrodzenia ścierały się z elementami nowej wizji świata.
Kolejna epoka literacka – barok - jakby powtarza i rozwija to, co zasygnalizowane zostało przez twórcę fraszek: człowiek uzależniony został nie tylko od kaprysów fortuny, ale i własnej świadomości, jego reakcje są zmienne i określone przez zmieniające się okoliczności.
Mikołaj Sęp – Szarzyński, podejmując wielką polemikę z opartą na koncepcjach antycznych renesansową wizją świata, zakreślił zupełnie nowy horyzont wiedzy o człowieku. Zaatakował stereotyp głoszący, że szczęściem jest życie oparte na względnym dobrobycie i ochronie pokoju, a spokój wewnętrzny zyskuje się przez stoicką rezygnację. Wyraził przekonanie, że sens życia kryje się nie w używaniu dobra pokoju, lecz w bojowaniu o wartości nadrzędne. Życie jednostki jest zawieszone między przeciwieństwami, w tej sferze istnienia realizują się antynomie duszy i ciała, wieczności i przemijania. Dla człowieka nie ma uspokojenia, chyba aż w niebie, gdy śmierć rozwiąże sprzeczność istnienia.
Sępowi i podobnym mu poetom metafizycznym XVII wieku nie wystarcza obserwacja ziemskich zjawisk, swój wzór człowieka umieszczają na granicy światła i ciemności. Bóg to „święta, niezmierzona światłość”, szatan – „srogi ciemności hetman”, zaś „byt podniebny” jest miejscem spotkania tych antynomii. Dlatego przeznaczeniem ludzi jest ciągła walka i stałe dokonywanie wyboru, w czym Opatrzność im pomaga, ale nie wyręcza. Stąd wynika stały niepokój dyktowany szybkością spraw i krótkością życia. Źródłem siły człowieka jest wprawdzie wiara w Opatrzność, ale Bóg nie pozbawia nikogo wolnej woli, nie interweniuje w indywidualny los. Sami podejmujemy trudne, mylne decyzje, nie wiedząc, po której stronie znajdziemy się w chwili ostatecznej.
W tej wizji świata ujawnił się kryzys świadomości porenesansowej. Jest to świat niepokojący, pełen niebezpieczeństw i pozorów, człowiek więc musi zdobyć się na niezwykły heroizm, by sprostać światu i warunkom nieustającej wojny o własne ocalenie.
Zdarzeniu dwóch antynomicznych wizji świata – renesansowej i barokowej – odpowiada ewolucja stosowanej poetyki. Odrodzenie zdominowane było przez klasycyzm, którego ślady można dostrzec w twórczości niemal wszystkich autorów tej doby. Prąd ten był literacką konsekwencją humanizmu, przetłumaczeniem jego ogólnych wskazań na język teorii i praktyki pisarskiej. Ważnym składnikiem tej teorii były zasady gatunkowe, dotyczące zarówno hierarchii gatunków, wśród których uprzywilejowane miejsce zajmowały formy pochodzenia antycznego (epos, tragedia, oda, satyra), jak i nakazy przestrzegania czystości gatunkowej i jednorodności stylistycznej utworu.
Z ową właściwą renesansową przejrzystością i czystością form zerwał barok, który nacisk położył na przepych i różnorodność. W zakresie języka poetyckiego obowiązywała zasad bogatego i ozdobnego mówienia, co wyrażało się w mnożeniu metafor, komplikowaniu struktur składniowych. Charakterystycznym dla tej epoki ujęciem był koncept, polegający na pomysłowym zestawieniu dwu pojęć lub obrazów antytetycznych, co stanowiło fundament kompozycyjny wiersza. W obrębie liryki barok pozostał wierny większości uznanych gatunków literackich, przejmując po epokach wcześniejszych sonet, elegię, sielankę, hymn.
O ile ocena literatury renesansowej nie nastręcza większych trudności, o tyle niełatwe jest określenie miejsca i roli baroku w dziejach kultury polskiej. Powodem tych kłopotów jest mocno zakorzeniony w tradycji i świadomości ludzkiej kult renesansu. Rzeczywisty dorobek tego prądu, który w pełni zasłużył na miano „złotego wieku”, zaćmił jakby w opinii potomnych wszystko, co po nim nastąpiło. Warto jednak pamiętać, że wiek XVII przyniósł z sobą styl o sporych walorach artystycznych i intelektualnych. Nowi poeci zakwestionowali poglądy humanizmu, odwołując się do dualizmu ludzkiej natury, w której tylko to, co duchowe, jest wartością. Dali w ten sposób początek literaturze metafizycznej, trudnej, poszukującej nowych odpowiedzi na podstawowe pytania egzystencjalne. Dzięki temu doba Sępa i Morsztyna stanowi tak rozległy i ważki rozdział w historii narodowej kultury umysłowej i materialnej....


Widzisz tylko część pracy, aby zobaczyć całość, musisz się zalogować.

Nie masz jeszcze u Nas konta? Na co czekasz? ZAREJESTRUJ SIĘ JUŻ TERAZ

Zapomniałeś hasła? Skorzystaj z formularza przypominającego hasło.


Czytano: 2117 , autor: agacjo , Ocena: 83

      Blip Śledzik Twitter Facebook Buzz Wykop

Inne podobne teksty do tytułu Renesans i barok. Dwie wizje świata i dwie poetyki (na wybranych przykładach).

Renesans to optymizm i proporcje, barok to niepokój i nadmiar. (2)


Losowe teksty z tej samej kategorii

"Wojna Chocimska" W. Potockiego - krótkie opracowanie.
Marcin Luter. (1)
Portret sarmaty na podstawie „Transakcji wojny chocimskiej” „Pamiętnikach” Jana Chryzostema Paska.
Doktryna moralna Moliera.
Analiza porównawcza wierszy: "Śmierci, próżno się pysznisz" Johna Donna i Sonetu VIII Sebastiana Grabowieckiego.
Czy Don Kichota należy uważać za wzór, czy antywzór średniowiecznego rycerza chrześcijańskiego?
Przedstaw Jana Andrzeja Morsztyna jako polskiego marinistę.
Jan Twardowski "Oda do rozpaczy" (rozprawka z interpretacja).
"Myśli" Pascala oraz praca pt. "Mikołaj Sęp - Szarzyński" Jana Błońskiego jako wstęp do rozważań o kulturze baroku.
Barokowa wizja kobiety i miłości ( na podstawie utworów J.A. Morsztyna )


Wasze komentarze

Brak komentarzy dla danej pracy.




Zmień kategorię:

Zobacz także:

Język polski
Antyk i Biblia Antyk i Biblia
Barok Barok
Biografie Biografie
Charakterystyki Charakterystyki
Gramatyka Gramatyka
Inne Inne
Konspekty Konspekty
Listy Listy
Materiały do matury Materiały do matury
Młoda polska Młoda polska
Motywy Motywy
Oświecenie Oświecenie
Plany wydarzeń Plany wydarzeń
Pozytywizm Pozytywizm
Prace przekrojowe Prace przekrojowe
Prasówki Prasówki
Prezentacje maturalne Prezentacje maturalne
Recenzje Recenzje
Renesans Renesans
Romantyzm Romantyzm
Rozprawki Rozprawki
Streszczenia Streszczenia
Średniowiecze Średniowiecze
Tematy wolne Tematy wolne
Wiersze Wiersze
Wspołczesność Wspołczesność
XX lecie XX lecie

A A A A - zmień wielkość czcionki


Oceń pracę:

Ocena pracy wynosi 83.

Informacje o pracy:

⇒Dodano: 2008-01-30 23:57:03
⇒Czytano: 2117
Autor: agacjo


Dodatkowe opcje:

Drukuj stronę
ZGŁOŚ NARUSZENIE
Wyślij znajomemu
Dodaj do ULUBIONYCH



Dodaj komentarz:

Tytuł:

Treść: